Tư duy xác suất là gì? Cách đưa ra quyết định tốt hơn trong cuộc sống

Một đội bóng có thể có tới 90% khả năng chiến thắng nhưng cuối cùng vẫn thua trận. Trong khi đó, một người chỉ có một phần mười triệu cơ hội trúng xổ số vẫn có thể trở thành người cầm tấm vé độc đắc.

Điều này cho thấy một nguyên tắc rất quan trọng: xác suất cao không đồng nghĩa với chắc chắn xảy ra, còn xác suất thấp cũng không có nghĩa là không thể xảy ra.

Chúng ta không thể dự đoán chính xác tương lai. Nhưng ta có thể đánh giá những khả năng khác nhau, ước lượng mức độ có thể xảy ra của chúng và lựa chọn phương án hợp lý nhất dựa trên những thông tin đang có. Đây chính là nền tảng của tư duy xác suất – một cách suy nghĩ giúp chúng ta đưa ra quyết định tỉnh táo hơn trong một thế giới luôn tồn tại sự bất định.

Tư duy xác suất là gì?

Tư duy xác suất là cách nhìn nhận một sự việc dựa trên nhiều khả năng có thể xảy ra, thay vì chia mọi thứ thành những kết luận tuyệt đối như đúng hoặc sai, thành công hoặc thất bại, chắc chắn hoặc không thể.

Thay vì hỏi:

“Điều này có xảy ra hay không?”

Người có tư duy xác suất sẽ hỏi:

“Khả năng điều này xảy ra cao đến mức nào?”

Sự khác biệt tưởng chừng rất nhỏ này lại có thể thay đổi hoàn toàn cách chúng ta đánh giá vấn đề.

Ví dụ, nếu một lựa chọn có 80% khả năng mang lại kết quả tốt, điều đó vẫn đồng nghĩa với việc tồn tại 20% khả năng thất bại. Nếu thất bại thực sự xảy ra, ta không thể lập tức kết luận rằng lựa chọn ban đầu là sai.

Tư duy xác suất vì thế giúp chúng ta phân biệt hai điều rất quan trọng: chất lượng của quyết định và kết quả của quyết định.

Tránh tư duy trắng đen khi đánh giá quyết định

Con người thường có xu hướng nhìn lại kết quả rồi mới phán xét quyết định.

Nếu thành công, ta nghĩ mình đã lựa chọn đúng.

Nếu thất bại, ta dễ cho rằng bản thân đã sai ngay từ đầu.

Nhưng thực tế không đơn giản như vậy.

Bạn có thể duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, tập thể dục đều đặn, ngủ nghỉ hợp lý nhưng vẫn gặp vấn đề về sức khỏe. Điều đó không chứng minh rằng lối sống lành mạnh của bạn là một lựa chọn sai. Những thói quen ấy giúp tăng xác suất có sức khỏe tốt hơn, chứ không thể bảo đảm tuyệt đối rằng bệnh tật sẽ không bao giờ xuất hiện.

Tương tự, giả sử bạn từng đứng trước hai lựa chọn nghề nghiệp: một công việc ổn định và một công ty khởi nghiệp còn nhiều rủi ro. Bạn chọn công việc ổn định. Vài năm sau, startup kia bất ngờ phát triển mạnh.

Lúc này, bạn rất dễ tiếc nuối:

“Giá như ngày ấy mình chọn công ty đó.”

Nhưng đây là cách sử dụng thông tin của hiện tại để phán xét một quyết định trong quá khứ.

Tại thời điểm lựa chọn, bạn không thể biết chắc startup ấy sẽ thành công. Trên thực tế, rất nhiều công ty khởi nghiệp không thể tồn tại lâu dài. Vì vậy, nếu dựa trên hoàn cảnh, khả năng tài chính, mức độ rủi ro và thông tin bạn có lúc đó, công việc ổn định là phương án phù hợp nhất thì quyết định ấy không nhất thiết là sai.

Một kết quả không như mong muốn chưa chắc xuất phát từ một quyết định tồi. Và một kết quả tốt cũng chưa chắc chứng minh quyết định ban đầu là hoàn hảo.

Đừng chỉ nhìn vào kết quả để đánh giá đúng – sai

Hãy thử lấy một ví dụ khác.

Một tác giả có thể dành nhiều tháng để hoàn thành một cuốn sách, đầu tư rất nhiều công sức vào nội dung nhưng khi phát hành, sách lại bán không tốt.

Kết luận dễ dàng nhất là:

“Có lẽ cuốn sách không đủ hay.”

Tuy nhiên, thành công thương mại của một cuốn sách phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố:

• Chất lượng nội dung.
• Thiết kế bìa.
• Thời điểm xuất bản.
• Khả năng tiếp cận đúng nhóm độc giả.
• Hoạt động marketing.
• Sự cạnh tranh trên thị trường.
• Mức độ lan truyền trên mạng xã hội.
• Và cả yếu tố may mắn.

Một cuốn sách có thể bất ngờ trở nên nổi tiếng vì được một người có sức ảnh hưởng chia sẻ. Một thiết kế bìa có thể vô tình chạm đúng thị hiếu của độc giả. Một chủ đề có thể xuất hiện đúng lúc xã hội đang quan tâm.

Ngược lại, một cuốn sách rất tốt vẫn có khả năng không được chú ý vì xuất hiện sai thời điểm hoặc không tiếp cận được đúng độc giả.

Tư duy xác suất giúp chúng ta hiểu rằng kết quả thường là tổng hòa giữa năng lực, quyết định, hoàn cảnh và yếu tố ngẫu nhiên.

Nhờ đó, chúng ta ít tự mãn hơn khi thành công và cũng bớt phủ nhận bản thân khi gặp thất bại.

Tư duy xác suất giúp kiểm chứng thông tin

Không chỉ hữu ích trong những quyết định cá nhân, tư duy xác suất còn là một công cụ quan trọng để kiểm chứng thông tin và rèn luyện tư duy phản biện.

Khi gặp một thông tin gây sốc trên mạng xã hội, thay vì lập tức tin hoặc phủ nhận, hãy thử đặt câu hỏi:

• Điều kiện nào phải xảy ra để thông tin này là thật?
• Có bao nhiêu giả định chưa được chứng minh?
• Có bằng chứng độc lập nào xác nhận hay không?
• Có cách giải thích nào đơn giản và hợp lý hơn không?
• Nguồn thông tin có đáng tin cậy không?

Điều này đặc biệt hữu ích khi tiếp xúc với những thuyết âm mưu phức tạp.

Một số kịch bản chỉ có thể tồn tại nếu rất nhiều điều kiện cùng lúc được đáp ứng. Nếu mỗi điều kiện riêng lẻ đều có xác suất thấp, việc tất cả cùng xảy ra sẽ càng khó xảy ra hơn.

Bên cạnh đó, nếu một kế hoạch bí mật cần hàng nghìn hoặc hàng trăm nghìn người cùng tham gia trong thời gian rất dài, ta cũng cần đặt câu hỏi về khả năng thông tin hoàn toàn không bị rò rỉ.

Trong những trường hợp như vậy, nguyên lý Lưỡi dao Occam có thể là một công cụ tham khảo hữu ích: nếu nhiều cách giải thích đều phù hợp với dữ kiện đang có, hãy ưu tiên kiểm tra cách giải thích cần ít giả định không cần thiết hơn.

Điều đó không có nghĩa cách giải thích đơn giản luôn đúng. Nhưng nó giúp chúng ta tránh bị cuốn theo những câu chuyện hấp dẫn mà thiếu bằng chứng.

Đừng mặc định tương lai chỉ là sự kéo dài của hiện tại

Tư duy xác suất còn giúp chúng ta hạn chế một sai lầm khác: cho rằng tương lai sẽ phát triển theo một đường thẳng giống như hiện tại.

Chẳng hạn, một công nghệ hiện nay chưa phổ biến không có nghĩa vài năm nữa nó vẫn không đáng kể.

Một khoản đầu tư tăng trưởng chậm trong thời gian đầu có thể tạo ra kết quả rất khác sau nhiều năm nhờ tác động tích lũy.

Một xu hướng nhỏ hôm nay có thể tăng trưởng nhanh chóng khi điều kiện thị trường thay đổi.

Thế giới không phải lúc nào cũng vận hành tuyến tính.

Có những xu hướng phát triển chậm rồi bất ngờ tăng tốc. Có những thứ tăng trưởng rất nhanh nhưng sau đó chững lại. Và cũng có những dự đoán từng được xem là gần như chắc chắn nhưng cuối cùng lại không xảy ra.

Vì thế, thay vì khẳng định:

“Tương lai chắc chắn sẽ như thế này.”

Ta có thể xây dựng nhiều kịch bản:

• Khả năng dễ xảy ra nhất là gì?
• Trường hợp tốt hơn có thể xảy ra không?
• Kịch bản xấu nhất là gì?
• Nếu xuất hiện thông tin mới, dự đoán của mình cần thay đổi thế nào?

Một trong những phẩm chất quan trọng của người có tư duy xác suất là sẵn sàng cập nhật quan điểm khi dữ kiện thay đổi.

Chấp nhận sự bất định để đưa ra quyết định tốt hơn

Con người thường thích sự chắc chắn bởi nó mang lại cảm giác an toàn.

Nhưng nhiều khi, sự chắc chắn ấy chỉ là một ảo tưởng.

Tư duy xác suất không khiến chúng ta trở nên do dự. Ngược lại, nó giúp ta hành động tỉnh táo hơn.

Ta hiểu rằng không có lựa chọn nào hoàn toàn không có rủi ro.

Ta hiểu một quyết định tốt đôi khi vẫn tạo ra kết quả xấu.

Ta cũng hiểu rằng một lần thành công chưa đủ để chứng minh phương pháp của mình luôn đúng.

Thay vì cố gắng tìm kiếm sự chắc chắn tuyệt đối, điều quan trọng hơn là liên tục cập nhật thông tin, điều chỉnh phán đoán và lựa chọn phương án có khả năng mang lại kết quả tốt nhất ở thời điểm hiện tại.

Rèn luyện tư duy xác suất để suy nghĩ độc lập hơn

Trong một thế giới đầy thông tin, quan điểm, dự đoán và những lời khẳng định trái chiều, khả năng suy nghĩ độc lập ngày càng trở nên quan trọng.

Tư duy xác suất giúp chúng ta hiểu rằng:

Một điều có khả năng đúng cao vẫn có thể sai. Một điều ít có khả năng xảy ra vẫn có thể xuất hiện. Và một kết quả tốt chưa chắc chứng minh quyết định ban đầu là đúng.

Khi hiểu được điều này, bạn sẽ bớt bị chi phối bởi những kết luận cực đoan, biết kiểm chứng thông tin kỹ hơn và bình tĩnh hơn khi đứng trước những lựa chọn không chắc chắn.

Rèn luyện tư duy xác suất chỉ là một trong nhiều mảnh ghép giúp bạn làm chủ quá trình suy nghĩ và quyết định của mình.

Nếu muốn nhận diện sâu hơn những thiên kiến tâm lý âm thầm chi phối phán đoán, học cách kiểm chứng suy nghĩ của chính mình và rèn luyện khả năng tư duy phản biện, tư duy độc lập, bạn có thể tìm hiểu cuốn “Tư duy độc lập”.

Cuốn sách mang đến những góc nhìn và công cụ thực tiễn giúp bạn nhận diện những bẫy nhận thức quen thuộc, từ đó suy nghĩ mạch lạc hơn và đưa ra những lựa chọn tỉnh táo hơn trong học tập, công việc cũng như cuộc sống.